چرا بايد زندان را بازگفت

 

 

خاطرات زندان اش را رضا به من گفته و نگفته... چيزهايي را که درفکرش هست، پاره هاييش را به من گفته و چيزهايي را که در دلش هست، ونمي دانم که خودش مي داند يا نمي داند که هست، نگفته... ولي من مي دانم که هست، گرچه من هم شايد کمي دلم را به دل او نزديک کرده ام و دل او را حس مي کنم ولي هنوز با کلمه نزديک اش نکرده ام و حالا مي خواهم اين کار را بکنم. من هم نمي دانم که چي هست که در دل او نشسته ولي مي دانم که تصاوير ذهني او صورت ظاهر اتفاق ها هستند و باطن آن اتفاق ها در دلش نشسته، دل رضا را مي گويم. جزئيات اين را که برخي اتفاق ها چگونه صورت گرفته، از گفته هايش مي فهمم و احساساتش را، بيشتر، از نگفتن هايش. بعضي حس ها غريب هستند و با بقيه حس ها و تاثرات بيگانه و در زندگي يا هرگز پيش نمي آيد که تجربه شوند يابه طور نادر و نا بهنگام تجربه مي شوند و غرابت چنين حسي با ساير حس ها، آنها را چنان بيگانه مي کند که نه تنها گفتن آنها با کلمات سخت است، بلکه تلاش براي بيان آنها ازطريق ساير حس ها هم مشکل است. حس هايي که مي مانند وبه قول نيما، تاثرات ما هستند. تاثرات و صورت بروز اتفاق ها به طور مستقل بي معني هستند ودر رابطه با هم معنايي پيدا مي کنند. آگاهي از يک اتفاق بدون دانستن آن که چه تاثيري روي وجود انسان دارد، بي معني است. چيزي است بي ربط به حال و آينده و گذشته... اما آن تاثیري که اتفاق مي گذارد، آن است که اتفاق را بزرگ يا کوچک مي کند. گاهي يک اتفاق ظاهرا کوچک که چند ثانيه بيشتر طول نمي کشد زندگي انسان را براي هميشه تحت تاثير قرار ميدهد، و آن تاثيري که روي يک انسان ميگذارد چنان است که شايد ديگران را نيز متاثرمي کند. گاه بر عکس است و اتفاقي، به ظاهر عظيم، مي آيد و مي رود و وقت تو را مي گيرد و تو همان آدمي هستي که بوده اي ولي وقتت را در مسير آن گذرانده اي و اتفاق مثل نسيمي که بر قامت تو بوزد، ازرويت گذشته و انگار که از لاي انگشتهايت همه حوادث سر خورده اند و رفته اند و چيزي توي دستهايت به جاي نمانده است. ولي بعضي اتفاق ها روي پوستت مي ماند، مثل آب که پوستت را تر مي کند و هشيارت نگه مي دارد، و بعضي ها در جانت هم رسوخ مي کند، در نهانخانه دلت. اما برخي اتفاقات مثل چکش روي استخوانهايت حکاکي مي کند چيزي يا چيزهايي را که تا ابد مي ماند چيزي که وقتي که مي ماند ديگرجدا از اتفاق است، اتفاق افتاده و رفته و لي آن چيز، آن تاثير بي زبان که فقط در وجود تو گوياست، با تو باقي مي ماند. اتفاق کهنه مي شود و تمام مي شود و پايان مي يابد اما تاثير کهنه نمي شود و پايان نمي يابد و تو حداکثر ياد مي گيري که به آن عادت کني ودرون خود خيره به آن نماني، بلکه خو کرده به آن و با آن زندگي مي کني ... وگاهي هم تو تصويري و خاطره اي از آن اتفاق داري و نقل مي کني، اما آيا هميشه حکاکي چکش را هم در خلال خاطراتت نقل مي کني؟ آن اثري که مستقل از اتفاق و بعد از پايان اتفاق بر جاست؟ يا اصلا مي تواني نقل کني؟ نميدانم. نميدانم چيست آن تاثر. چطور حک ميشود و احساس را در زير خودش چنان شکل مي دهد که احساس مثل يک گرداب تا ابد آنجا مي ماند و هر بار که به آن ناحيه، به خاطره اش، نزديک ميشوي همه تلاطم احساس هنوز آنجا هست و مثل موج تو را در بر مي گيرد و آن گرداب احساس تو را به قعر زماني مي برد که آن اتفا ق رخ داده... گذشته، تو را مي مکد و در خود فرو مي برد و تو ميماني که چقدر آن زمان زنده است... وحال را مثل پرده اي پشت سرت آويزان مي کني و صحنه زندگي ات به همان زمان واقعيت زندگي گذشته بر مي گردد. زندگي حال ما حاصل آن تاثرات واحساس هايي است که روي ما چکش کاري شده. يعني که ما راه مي رويم و حرف مي زنيم و زندگي مي کنيم در حاليکه همه آن تاثرات را بدوش مي کشيم و مي بريم و هر آن با ما هستند و وجود ما را مي سازند و درون ما را شکل مي دهند: همان دروني را که خود ما هستيم.

من قبل از اين که خاطرات رضا را بشنوم و تصويري از اتفاق ها را در ذهن خودم ببينم، تاثرات او را ديدم و اثرات چکش هاي سهمگيني را روي وجودش و لحظات بسيار زيادي را با او گذراندم که من و حال و آينده مثل پرده پشت صحنه به گذشته زندگي اش منتقل مي شديم و خاطرات و اتفاقات گذشته چنان زنده مي شد که انگار به جاي حال در زندگي اش مي رقصيد و او در گذشته مي زيست. حضور جسم او در مقابل من بود و ذهن او بازيافت لحظه به لحظه ي تجربه هاي زماني در گذشته ... کم کم فهميدم که تاثرات گذشته روي او آنقدر بس سنگين است که مرکز ثقل وجود او جايي در گذشته جاي دارد و کم کم که عمرش زياد مي شود و بچه مي آوريم و با من زندگي مي کند و سالها را مي گذراند کم کم شايد باري از زمان زندگي اش را جايي در زماني پس از آن گذشته هم بسازد و مرکز ثقل او کمي بسوي حال تغيير کند... اما گذشته، بس سنگين است. گاهي فکر مي کنم که زندگي اش به آن لحظات گذشته چسبيده چون که قبل از آن اتفاقات، او هم زندگي را مثل همه ما داشت بدون آن که بدان بينديشد ويا آگاهانه تعريف اش کند. ولي در جايي او به زندگي اش آگاهانه واقف شد: جايي که مرگ تعريف مي شد، زندگي معناي خودش را به پررنگ ترين شکل يافت. جايي زندگي اش "زندگي" شد وقتي که به مرگ بس نزديک شد و سپس از مرگ رهيد و فاصله گرفت، آنجا برزخ زندگي بود و پس از آنجا مبدا آفرينش تاثراتي که هم بر تن و جان او حک شد و هم بايد بر تن وجان کساني حک مي شد که ديگر نبودند و نشد وانعکاس ضربات آن چکش ها به تن باز مانده ها فرود آمد و چه سخت!

آن تاثراتي که مستقل از اتفاقات بر جان ما جاي مي مانند، مستقل از اتفاقات و مستقل از مفعولين و مقتولين آن اتفاقات جاي ماندند و سنگين ِ سنگين. و منتظرند هنوز که جايي بيابند و روي استخوانهايي حک شوند. آن تاثرات هنوز در فضاي زندگي بين آن زنده هايي که ديگر نيستند و رضا و امثال رضا و من و شما سرگردانند. آن زنده ها که ديگر زنده نيستند، ورضا و امثال رضا هم که سهم خودشان را گرفته اند، پس مي مانيم من و شما.

حالا کسي بايد آن تاثرات را براي ما روشن کند و ما بفهميم که چيست و سهم تک تک ما از آن همه اتفاقات گذشته و تاثرات حاصل از آن اتفاقات که در فضاي زندگي هنوز معلق اند، چيست و چه وزني و با چه سنگيني و با چه شکلي به روي سينه ما مي افتد. ما اينجا اتفاقات را محکوم نمي کنيم، اينجا نه، حتما در جاي ديگري مي کنيم اين کاررا. اما اينجا فقط مي خواهيم بر خي اتفاقات و تاثرات و احساسات را روشن کنيم و سعي کنيم آنها را از طريق همسر من، رضا، بفهميم. بايد به رضا کمک کنيم که بگويد و زاويه هايي را که در تاريکي ِ گذشته منتظر ما هستند، روشن کند. گذشته ميدانست که ما به سراغش مي رويم. من با همه زندگي و ايمانم مي دانم که آنان که مردند قبل از مرگشان مي دانستند اين نوشته ها را، و مي دانستند که دل شما به دل آنها راه داردو مي دانستند که شما پذيراي احساسات آنها هستيد و ازاين رو بسياري براي ما به جاي گذاشتند... رفتند و خشونت بازان نديدند آن همه تاثراتي را که به جاي مي ماند و خزنده در دالان زمان و در زواياي تاريک سکوت و وحشت، بالاخره روح روشن شما را پيدا مي کند و به جانتان مي نشيند و از يک زندگي به يک زندگي ديگر پيوند مي زند. احساس ها رشته هاي حيات هستند و زندگي ها را به هم پيوند مي دهند، حتي در خلال زمان، حتي وقتي که يک زندگي ديگر نيست. امين و محمدرضا و همه آنهاي ديگر مي دانستند که الآن شما مي خواهيد وآرزو ميکنيد که کاش مي توانسته ايد آن زمان به درد دل آنها گوش بدهيد... اما اين را در ضمير نا خودآگاه شان مي دانستند و احساس ها يشان را ولو گذاشتند و رفتند که ما جمع شان کنيم و به دل بگيريم و سهم زندگي آنها را در زندگي خودمان به نحوي انعکاس بدهيم، حداقل با دانستن اين که آنها روزي زنده بوده اند مثل من وشما ومي خواسته اند زنده بمانند و با خشونتي نا جوانمردانه از زندگي به بيرون پرت شدند ومي خواهند که ما حداقل به اي بي عدالتي که بر آنها رفت اذعان کنيم که ناروا بود و در وجدان مان آن را محکوم کنيم و درد مردن آنها را بپذيريم که هست، حتي اگر شخصا نخواهيم که آن را به دل بگيريم. اما اين را نا خودآگاه شان مي دانست و در شعورشان ترسي بود از تنهايي ... وحشتي از سکوتي که روي زندگي شان پهن شده بود وروي مرگشان هم پهن مي شد و ضخامت سکوت به اندازه ضخامت خشونت، ستبر بود. کلمه اي زير ضخامت ستبر سکوت و خشونت به جاي باقي نمي ماند وفقط احساس است که مي توانست بماند ومي ماند و ماند.

خشونت مثل يک خوک درنده وحشي به زندگي حمله کرد و تيغ هاي تراکتور آن زندگي را شکافت و شخم زد در تاريکي وحشت و سکوت و ظلم حاکم و ... حالا خشونت به جاي مانده است، در مرگ آنان که کشته شده اند به جاي مانده است، و در زندگي هم، که مانده ايم و هويت ما را چنان فشارداده که هنوز هم زخم داريم و ازآن زخم ها درد داريم و گريه هايي نا کرده داريم و وحشت داريم به خودمان نگاه کنيم... اما حالا بايد اذعان کرد، به زيبايي زندگي و به زشتي خشونت ... به تاثراتي که بس گم و مبهم و در هم و پيچيده از ترکيب زندگي و خشونت حاصل شده... تاثرات را بايد با گفت و باز گفت و بازگفت و ... شکافت تا خودمان را بهتر بشناسيم و هويت مان را. تا بدانيم که زندگي مان چه هست و بود و نبود هايمان چيست و به آنان که زندگي را از ما به ارث مي برند، چه مي دهيم... من هم مثل شما و همه آنها که رفتند قلبا مي دانم که بايد گفت.

اما گفتن تاثر و احساس آسان نيست. تاثر با يک ضربه در مدتي بس کوتاه پديد مي آيد و تن تو و روان تو روزها و شبها مي گريد از بزرگي ضربه و تيزي شدت آن وبعد ماهها که هيچ، سالها طول مي کشد تا تو آن را جايي در خودت جاي دهي و در همه استخوانهايت و مغز و شعورت جايش دهي و حالا چطوري مي خواهي اين تاثررا با کلمات کلماتي که به سبکي هوا هستند و در محاوره با همان سبکي رد و بدل مي شوند به ديگري منتقل کني... مگر مي شود؟ حتي اگر سنگين ترين کلمات را با تيزترين شيوه بکار بگيري، باز هم فرق ضربه چکش با ضربه کلمات اين است که ضربه چکش اتفاق، سالها زمان ميبرد تا در جانت بنشيند و از مغز استخوان تا سطح پوست وشعور آگاهانه ات بالا بيايد تا بتواني کلماتي را براي بيان و شکل دادن به آن پيدا کني و کلمات را چنان کنار هم رديف کني و بچيني که تاثر را با صداقت واقعيت برساند. چقدر بايد در انتخاب کلمات و ترکيب آنها کوشش کرد و وسواسي مادرانه به خرج داد تا جمله ها شکل احساس را بگيرند... تا جمله ها درد را بيان کنند ... تا جمله ها وحشت نا گفتني را به گفت بياورند، تا پلي بشوند بين آن که جانش را با اتفاق از دست داده و آن که اتفاق را به شکل روايتي فقط مي شنود و حتي گوشش هم سنگيني مفهوم را با وزن کلمه ها تشخيس نمي دهد. اما کلمات هر چقدر هم سخت و سنگين و جانکاه و تيز، در آني در جانت مي نشيند و تاثر حاصله را همانجا کسب مي کني و حجم تاثير آنقدر محدود است که ادامه نمي يابد... محاوره که تمام مي شود، کتاب را که مي بندي، کلمات شايد حداکثر تا چندي روي پوستت بمانند و بعد به مرور زما ن سر مي خورند پائين و مي ريزند روي زمين و نامرئي مي شوند و استخوانهايت هيچوقت خبردار هم نمي شوند از کلمات. کلمه ها چکش ندارند چون که از زبان بر مي آيند نه از زندگي. و فاصله زبان تا زندگي گاه هزار فرسخ است. کلمه ها اتفاق نيستند. کلمه ها هيچوقت آنقدر تيز نيستند که از پوست به درون رسوخ کنند. کلمات در آني رد و بدل مي شوند و در طول زمان ، مثل يک واقعيت، کش پيدا نمي کنند و سمج به زندگي ات نمي چسبند. کلمه ها نماد واقعيت هستند. ما واقعيت ها را نمي توانيم رد و بدل کنيم، بلکه فقط نمادي از آنها را، کلمه ها را، رد و بدل مي کنيم. کلمه ها مفهوم واقعيت را مي رسانند... البته اگر واقعيت را تجربه کرده باشي، آن وقت آن مفهوم، مفهوم پيدا ميکند والا کلمه نمادي مي ماند براي يک مفهوم که ظاهرا مفهوم است و باطنا معنايش درک نمي شود. بعضي مفاهيم در شعور بالا و پائين مي شوند، بعضي مفاهيم در احساس، و بعضي مفاهيم در گوشت و استخوان و عمق زندگي. کلمه ها وقتي نماد راستين يک مفهوم هستند که مفهوم کاملا درک شده باشد و کلمه به آن اشاره اي برساند. مثل "جنگ" که کلمه اي است که مفهومي را مي رساند و تصويري هم شايد مثل فيلم هاي توي تلويزيون در ذهن آدم بنشاند. اما تصويري که انسان ِ در گير در جنگ دارد کجا، وتصويرجنگ در چشم شنونده و تماشاگر تلويزيون کجا!؟ کلمه وقتي مي تواند نماد يک مفهوم باشد که گوينده و شنونده هر دو مفهوم را بدانند، درک کرده باشند، تجربه کرده باشند، حس کرده باشند، و ذره ذره ي واقعيت آن مفهوم را طي روزها و سالها چسبيده به همه جاي زند گي خودشان ديده باشند و نقش آن مفهوم را ، حکاکي شده روي زندگي شان، داشته باشند. ولي ... راستي...آنوقت ديگر کلمه به چه کار مي آمد؟ بدون گفتار هم همه مي دانستند ... کلمه و گفتار و باز گفتار، همه، تلاشي است براي تصوير کردن ناديده ها و ناگفته ها و وسيله اي است براي عريان کردن جانها يي که رويش با ضربه هاي زندگي حکاکي شده و براي تخمين زدن شکل و شدت ضربه هاي واقعيت روي لطافت و شعور زندگي. والا کلمه واقعيت را دوباره سازي نمي کند، بلکه فقط نمادي از آن را مي رساند، نه همه مفهوم را. کلمه همين است: نماد واقعيت، و بيش از آن نمي تواند احساسات و تجربه ها را منتقل کند.

اما شايد خوبي زندگي همين است والا که درد در چرخه ي بازگو به همه منتقل مي شد و همه ما از درد متاثر مي شديم و زندگي دردمند مي شد و شايد فلج مي گشت و ديگر نمي توانست به جلو حرکت کند و ديگرزندگي، اين زندگي با همه رنگ هايي که ما مي شناسيم، نمي بود و زاينده نمي بود. انتقال تجربه نبايد به شکل کامل و دست نخورده باشد، بايد هميشه جايي براي نقش فعال شنونده در انتقال تجربه ها باشد. انتقال تجربه زندگي هم خودش جرياني زنده است، حتي اگر که در باره مرگ باشد. شما هم در اين بازگفت زنده ايد و با زندگي تان نقش خودتان را بازي مي کنيد. اين که تا چه حد از زندان مي دانيد، و از زنداني، اين که مرا چگونه مي شناسيد، و اين که چگونه اين نوشته ها را مي خوانيد، در اين لحظه به دروازه هاي گوش شما در شنيدن اين بازگفت شکل مي دهد... تازه، تجربه هاي شما از زندگي، وحشت، ترس، شادي، مرگ عزيزان و ديگران، تاثرات و احساسات دروني شما، و نقش هايي که قبلا روي زندگي شما حکاکي شده يا نشده، همه و همه به دل شما شکل مي دهد و شما با توجه به آن با شکل خاصي در بازآفريني اين اتفاقات و درک اين تاثرات و لمس کردن اين احساسات با زندگي خودتان شرکت مي کنيد. رضا و من و شما در مسير اين راه قرار گرفته ايم: راه رسيدن از واقعيت زندان در زمان گذشته به ذهن و دل شما در زمان حاضر و هر کدام نقش خود را در شکل دادن و پذيرفتن و دست به دست کردن تاثرات و اتفاقات بازي مي کنيم... و هرکدام از ما چون زنده ايم خوشبختانه - با زندگي خودمان به همه اين ها رنگ مي زنيم و حتي اتفاق مرگ را هم که براي امين و محمد رضا و هاشمي رخ داده ، با رنگ هاي زندگي ترسيم مي کنيم. چرا که ما هنوز زنده ايم و نمرده ايم و رنگ واقعي مردن و مرگ را نمي دانيم ولي بايد يادمان باشد: سنگيني اتفاقات جان خيلي ها را گرفت، روح و دل خيلي ها را خدشه دار کرد، و آتش زندگي خيلي هاي ديگر را براي هميشه زير خاکستر سرد اندوه پنهان کرد. ما اما سهم خودمان را مي بريم که از سهم آن مقتولان و مظلومان بس دور است. ما در روند شنيدن ها و باز گفتن ها، با زندگي مان و زنده بودنمان از دردها مي کاهيم و در آن ميانه ، وقتي که روايت اتفاق را از يک دست مي گيريم ، سهم خودمان را کم و بيش از آن به دوش و دل مي گيريم و وقتي که روايت اتفاق را بازگفت مي کنيم، آن را با دست ديگر مي دهيم به ديگري و او را در چرخه ي بازگفت سهيم مي کنيم. شايد بايد هر درد در بازگفتن ها کاسته و کاسته تر شود تا زندگي رنگهايش را حفظ کند و دردمند و عليل و فلج نشود.

زندگي با درد همساز نيست، چرا که درد از جنس زندگي نيست، درد از زندگي مي کاهد. اما براي همين است که بايد درد را از خود جدا کرد و تنها يک راه هست که درد را مي توان تا حدي از خود بريد، و آن انتقال آن به ديگران است. نه، اين خودخواهي نيست و هيچ گناه نيست... اولا که ما درظرف زندگي همه مان با هم حل شده ايم... اما نکته اصلي چيز ديگري است: معجزه زندگي! معجزه زندگي اينجاست که وقتي که شما درد را بازگو مي کنيد و شدت آن را مي کاهيد، همه درد ي که از شما جدا مي شود، در تن مخاطب شما جاي نمي گيرد بلکه در روند بازگو کردن به زندگي تبديل مي شود و به شما باز مي گردد و شما زنده تر مي شويد بدون آنکه مخاطب شما به اندازه اي که شما درد مند بوديد، دردمند شود... اين معجزه بازگوکردن است وچنين است که بايد گفت و بازگفت و بازگفت...

داشتم از رضا مي گفتم که کمتر مي گويد و من حقيقت گذشته او را بيشتر از نا گفته هايش مي فهمم... جاهايي که بايد چيزي بگويد و سکوت ميکند... وقت هايي که بايد کاري بکند اما از عينيت حال موجود مي گريزد وبا ظاهري جدي و در عين حال منفعل در دنياي درون خودش گم مي شود و من به آن دنيا دسترسي ندارم و فقط مي توانم حدس بزنم... نه، واقعيت را از مجموعه گفته ها و نگفته هايش با هم ميفهمم. يعني آنچه را که ميگويد ظاهر اتفاقاتي است که در باطن او يک سري احساساتي را ريخته و احساساتي را بر انگيخته و شخصيت او را متاثر کرده و او اينها را که ديگر نمي تواند بگويد و نگفته باقي مي گذارد. من آن گفته ها را با اين نگفته ها وقلمي که در ذهنم دارم روي کاغذ مي ريزم و اين ها همه با هم ترکيب ميشود و تصويري ازظاهر و باطن آنچه که اودر گذشته چشيده و خواه و ناخواه کشيده و با هستي خودش ازآن دوران گذشته تا به اين زمان حال آورده، ساخته مي شود و حالا براي شما نقل ميکنم.

اين باز گفت به خودم هم کمک ميکند که با تلاشي آگاهانه آن تصاوير را بسازم و خودم هم آنها را ببينم. احتياج دارم که نا گفته هاي رضا را از خودم بيروم بريزم چون که آن نا گفته ها مرا هم متاثر ميکند و بخشي از مرا در خودش حل ميکند و حالا پس از سالها گفته ها و ناگفته ها را شنيدن و حس کردن، من ميبينم انگا ر که با خشونت يک سري واقعيت هاي گذشته که اصلا هيچ ربط مستقيمي به من نداشته گلوله باران شده ام و درمن حفره هايي ايجاد شده که اين حفره ها حقيقي هستند... يعني چون که خشونت وقايع گفته و نا گفته ي گذشته چيزي يا بخشي از وجودم را در خودش حل کرده و برده، اين حفره ها ايجاد شده اند. حاصل، نبودي است که بايد بازگو کنم تا حضورم و واقعيت زندگي ام با جاي خالي حفره ها همگون شود...

چه دردسرتان بدهم که گوناگون است مجموع همه ناگفته ها واندک گفته ها وراستش دردسر نخواهد بود که اگر که کارم را درست انجام بدهم، بدلتان خواهد نشست يک نبودي که مي فهميد و ازتنتان خواهد گذشت گلوله هاي خشونت و حفره هايي در وجود شما هم پديد خواهد آمد به ياد و يادگار آنها يي که ديگر نيستند. نه، نه بزرگداشت ، نه افتخار، نه اين چيزها و حرفهايي که براي ذهن و شعار و فلسفه و اخلاق خوب است يا بد است، نميدانم، نه...حداقل، اينجا نه ... فقط براي حس! بايد احساس کنيد که در آنجا چه گذشته چرا که برروي کف سيماني سلولهاي انفرادي و قرنطينه و انباري و بندهاي زندان بسياري حس و احساس و احساسا ت و خاطرات و تاثرات واز اين دست زنده بودن ها و لطافت ها و زمختي ها و افسوس ها و حسرت ها و آرزوها و کلمه هاي نا گفته و لبخند ها و گريه ها ي پنهان ريخته و ساکن و بي صدا، روي زمين مانده... من نمي دانم آنها که نيستند، در کجا بود که نيست شدند. اما مي دانم که آخرين پاس زندگي شان در همان جا گذشت و آخرين سالها و ماه ها و هفته ها روي همان کف سيماني ، لاي آن راهرو ها، در بندها ي زندان قرنطينه و انباري شايد تا آخرين روزها و لحظه ها هم آنجا بودند و آنجا بود که زندگي مي کردند و احساس ها را به همرا ه وجود زنده شان داشتند و ... پس از آن نمي دانم و هيچ کداممان نمي دانيم که به کجا رفتند و چه شدند و کدام احساس ها را با خودشان بردند و کدام ها را جا گذاشتند ... و آيا فرصتي کردند که چيزي يا دگار درونشان از زندگي را با خود ببرند يا نه... و کدام ها را کدام يک از آنها... آيا اصلا وقتي يافتند که در وصيت نامه اي بريزند يا نه... آيا آنقدرکه از وحشت پر شده بودند باز هم توانستند حس ديگري را هم با خود تا لحظه شيشه اي بين زندگي و مرگ که شکست و آنها را به نبود زندگي و نيستي برد در خود جاي دهند؟... نميدانم و هيچ کداممان نمي دانيم. پس به آن چه مي دانيم و آن حداقل آگاهي و دانستن از آنها بايد اذعان کرد. بايد بي سرپرستي آرزوها ي آنها را و بي پناهي حسرت هايشان و سردرگمي احساس هايشان را درک کنيم، بايد زنده ها را حتي درگذشته- از خودمان بدانيم. ماهيت زنده بودن اين است که جوهر زندگي يکي است، چه در گذشته و چه در آينده... وشايد وقتي که حفره ها را در دلمان جاي دهيم و بخشي از نبودن ها را همراه هم قسمت کنيم و به تن بکشيم، بودن آنها را در گذشته اي که بوده اند اذعان بکنيم و بپذيريم که آنها بوده اند ولي ديگر نيستند. حالا بايد واقعيت گذشته و حال را تواما ببينيم. آدمهايي که آن احساسات را داشته اند ديگرزنده نيستند تا آن احساس ها را بردارند و اين با من و شماست که بخواهيم آنها را ببينيم و در جانمان بپذيريم يا نه. ما ميدانيم که آدمها مرده اند. اما احساس هايشان نمرده اند. سالهاست که بر کف سيماني زندانها راکد مانده اند بي حرکت. مي توانيد احساس هاي راکد و بي حرکتي را که روزي بس زنده بوده اند و در وجودهايي گرم و زنده و جوان و پرشور مي تپيده اندو رشد مي کرده اند و کوچک و بزرگ مي شده اند تجسم کنيد؟! اين تجسم واقعيت است... واقعيتي که هست اما تا آن را لمس نکنيد نمي بينيدش و حس اش نمي کنيد. واقعيتي که هست و ديدن يا نديدن آن با ماست. ديدن اش افتخاري ندارد و نديدن اش گناه نيست، اما چيزي است که هست و من فکر ميکنم که همانطور که چشمان شما اشياء و موجود ات اطراف شما را مي بيند، همانطورکه وقتي که راه ميرويد اطراف خود را مي بينيد، در زندگي هم همانطور که زنده هستيد و به زندگي ادامه مي دهيد، واقعيت ها را حس ميکنيد و لمس ميکنيد. حال چه بخواهيد چه نخواهيد. همانطور که چشمان شما تصويري از خيابان با همه اشياء آن بشما مي دهد، حتي بدون تلاش آگاهانه شما براي ديدن تک تک آن اشياء شما همه مجموعه را با هم ميبينيد و تصوير کاملي از خيابان ميگيريد و اين هم بخشي از پهنه زندگي است که داريد در آن حرکت مي کنيد و جايي وجود دارد که اگر آن را ببينيد فقط تصوير کامل تري از پهنه زندگي را ميبينيد...

رضا ناگفته هايش احساساتي است که با خودش دارد. احساس هاي همه ياراني را که مي شناخته و اين احساسات را وقتي که آنها زنده بودند در آنها ديده و حالا پراز درد است که آن آدمها محو شده اند ولي احساساتشان به جاي مانده است.از يکي شان که بانمک بوده احساس شعف و شوخي و شادي هايش به جاي مانده، از ديگري که ورزشکار بوده احساس سلامتي پس از ورزش و زيبايي اندام، از آن که فقير بوده احساس شرم از مادرش که اورا درفقر تنها گذاشته و در زندان نمي توانسته به او کمک کند و از آن که شورشي و آرمانخواه بوده احساس طغيان و عصيان و جلوداري همه ديگران. رضا احساسات باقيمانده را در صفحه خاطراتش با همان آدمهاي زنده که اين احساست را داشته اند تواما دارد و پيوند ميزند چرا که موجوديت آن انسان و آن احساس را باهم ديده است و با آن موجوديت مرکب از انسان و احساس سالها زيسته ... در فضايي بس نزديک... اما براي من سخت است که احساسات را، بدون افراد زنده ي داراي آنها، زنده ببينم. احساس شادي و شوخي و بانمکي را که لاي ديوارهاي زندان و روي زمين سرد و لخت راکد مانده بدون انساني که از آن نشات گرفته برايم مثل يک تضاد معني است و در ذهن من اصلا قابل هضم نيست، مثل سنگي است که در هيچ آبي قابل حل نيست. احساس جوان روشنفکرو فعال سياسي ولي فقيري که از مادرش شرم داشت که کمک خرج او نيست چون که زنداني است، حالا بس حقير مي نمايد وقتيکه ميدانم مادرش فقر را به هيچ گرفته وقتيکه زندگي پسرش را از دست داده و جانش پاره پاره شده و همه جا ولو شده و ديگر هرگز نمي تواند خودش را بطور يک تکه دريک جا جمع کند. آن احساس شرم از ناداري حالا چقدر کوچک شده در مقابل عزاي مادرش.

براي او که شورشي و آرمانخواه بوده دلم ميسوزد که احساسش را شايد هرگز کسي از زمين بر ندارد... شايد اين احساس مخصوصا پس از مرگ او ديگر آنقدر نزديک و قابل درک نباشد. شورشي و آرمانخواه آنهم در زندان جمهوري اسلامي! اينهم يک تضاد معني غم انگيز ديگر. کدام شورش، و براي که؟ آنهم احساسي که شايد اگر آنجا نميبود، حالا او زنده ميبود... چه عجيب است! قابل تصور هم نيست که انساني بخواهد دنيا را تميزکند و بسازد ولي خودش به خاطر همين انديشه و آرزو در مجراي بين ديوارهاي زندان محدودو کوچک شود و بعد هم به خاک ختم شود. بدون آنکه بتواند حتي ذره اي از دنيا را تميز کند.

راستش من براي اين حس هاو احساس ها ، احساس مسئوليت ميکنم. من احساس ميکنم که اين احساس ها بي سرپرست مانده اند مثل بچه هاي بي سرپرستي که در جامعه احتياج به سرپرست دارند. آن آدم ها مردند و احساساتشان را به جاي گذاشتند و وظيفه ماست که آن احساس ها را بگيريم و همه با هم در خودمان حل کنيم و به جلو برويم. آنوقت در همه ما حفره هايي خواهد بود. جاي خالي صاحب هاي اصلي آن احساس ها. اما اشکالي اگر هست- شايد کسي اشکالي ببيند در اين که ما باري را علاوه بر بار زندگي هرروزه خودمان برداريم و به دل و دوش بگيريم - تقصير زندگي است که چنين است و نه ما که اين احساس ها را از زمين برداشته ايم. تصوير زندگي، مارا دارد و حفره ها را هم دارد و ازآنجا که در زندگي هيچ چيز مستقل نيست و همه چيز به هم مربوط ميشود و هر چيز در تصوير زندگي با هرچيز ديگري ربطي و موازنه اي دارد، ما و حفره ها هم به هم مربوطيم و حفره ها هميشه روي زمين سيماني زندان باقي نمي مانند بلکه کم کم جزئي از ما ميشوند. اگر الآن نشوند، بعدا ميشوند. بالاخره زماني يک نسلي بايد اين احساس هاي بي سرپرست را از روي زمين بردارد و آن ها را در دلش جاي دهد و جاي خالي صاحبان اصلي و زنداني را که ديگر نيستند، در وجودش حس کند.

رضا احساس هاي زيادي در خودش دارد و شايد به اندازه سهم بسياري از ما با خودش از آن احساس ها برداشته و بيرون آورده اما آنها را نمي تواند به ما بدهد. چرا که همانطور که گفتم آن احساس ها در صفحه خاطراتش با آدمهاي زنده اي ثبت شده اند و جداشدني نيستند. بايد آنها را با آن آدمها به شما بدهد يا در رابطه با خاطره هايش آنها را با شما در ميان بگذارد. و او مي داند که فاصله بين کلمه اي که در زمان حال جاري مي شود و واقعيتي که در گذشته جريان داشت هزار فرسخ است... پس تقلا هم نمي کند... آنچه که ديده و کشيده، اگر نتواند بيان کند، فقط بي مقدار و بي مفهوم و بي وقار زندگي توسط کلماتي نمادين روي هوا پخش مي شود و سبک و بي وزن مي افتد روي زمين زير دست و پاي زندگي روزمره... و اين انگار که حرمت و حيثيت همه آنهايي را که هنوز در سينه رضا زنده اند و احساساتشان بي سرپرست مانده از بين مي برد و آنها را بي وقار مي کند و اندوه مرگ آنها را کتمان ميکند و شادي زنده مي بودن آنها را انکار مي کند. ابعاد واقعيت گذشته در بازگويي حتما کوچکتر خواهد شد... هرچقدر هم کلمات را با مهارت برقصاني ، و حتي اگر از همه آنها هم بي محابا استفاده کني، باز هم در چرخه ي باز گفت ما جراها کوچک و کوچک تر مي شوند. اما کوچک شدن که غير قابل اجتناب است، فقط تا حدي قابل پذيرش است. شايد بايد خشونت در بازگفت کوچک شود والا باز هم مرگ را مي آفريند. ولي نبايد حرمت زندگي کوچک شود! نبايد زندگي آنهايي که ديگر نيستند به يک نقل ساده خلاصه شود، نبايد احساس ها و خاطره ها و حسرت ها و آرزوها ي فراواني که زنده و پر ولوله روي زمين زندان به جاي مانده اند ناديده گذاشته شوند. اگر وصيت نامه اي مي بود، تصويري از لحظه بن بست زندگي، شايد کارآ سان تر مي بود چرا که خود آنها از کلمه ها استفاده کرده بودند. ولي اينها از هيچ کلمه اي ياري نگرفته، مردند و رفتند و با به جاي ماندگان است که براي باز ماندگان و زنده ها ترسيم کنند خطوطي از زندگي گذشته را، خشونتي که زندگي را لگدمال کرد و هدف گرفت و حرمت زندگي را مقدس نشمرد و زنده ها را خوار کرد... و کشت! آنها تقديس نشدند، مقدس نبودند، مثل ما بودند: انسان، آدم، زنده، پرهوس، پر اشتباه و خطا، ، پرنقشه و آرزو... ونبايد آنها را تقديس کرد و نبايد هم آنها را خوار کرد. بايد آنها را شناخت، چنان که بودند، بايد زندگي و مرگ آنها را درون خودمان جاي دهيم. و اگر رضا نتواند فاصله هزار فرسخي بين واقعيت گذشته و کلمه هاي جاري حال را طي کند، من تصوير ذهنيت خودم را که از گفته ها و شنيده ها و نگفته ها و نشنيده ها گرفته ام، با احساسات و تاثرات خودم به هم مي دوزم و سر هم مي کنم و تلاش مي کنم تصويري از گذشته را، ولو بس کوچک تر از ابعاد راستين آن واقعيت گذشته، برايتان بازگو کنم و باز در اين مسير، اين کاهش ابعاد واقعيت در هر بازتاب و انعکاس و بازگويي ادامه مي يابد و هيچکس هرگز نخواهد دانست که فاصله بين واقعيت اصلي گذشته تا آنچه که در ذهن شما ترسيم مي شود چند فرسخ است. تلاش من اين است که حداقل، بودن ها و نبودن ها را با حداکثر جزئيات آن بشمارم و در همه جوانب آن تا جايي که ميدانم يا حدس مي زنم که مي دانم برايتان بازگو کنم. اميد من اين است که شما بازگفته هاي من و ديگران را با همه نا گفته هايي که ميدانيد ناگفته است، در ذهنتان به هم بچسبانيد ويک کمي از فاصله ذهنتان با واقعيت گذشته را بکاهيد ... ودر افکارتان از حريم زندگي دفاع کنيد و نگذاريد آنچه که با خشونت انسانها کشته شد، فاصله زماني و فاصله هاي ناشي از بازگويي، دوباره در ذهن شما به نابودي سوق دهد. ما مي توانيم آنچه را که با خشونت انسانها کشته شد، با لطافت درک انساني مان گرامي بداريم. من ايمان دارم که آينده در گذشته تاثير دارد، آنچه را که ما امروز گرامي مي داريم، تاثير دارد روي احساس آناني که مردند و در لحظه اي که مردند... و باز ايمان دارم که آنها درآن لحظه در گذشته هنوز منتظر اين لحظه که براي آنها آينده است هستند که عکس العمل ما را ببينند. رابطه ي يک انسان با يک انسان ديگر! شما هم مي دانيد که ما با احساس مان به احساس آنها رنگ مي زنيم... ما بايد زندگي را محترم بداريم و از آن دفاع کنيم و آنجا که دفاع از زندگي ممکن نيست، از حرمت آن و زيبايي آن و زنده بودن زندگي دفاع کنيم. زندگي به زندگي راه دارد... از راه همين بازگفت احساس ها... همان طور که دل به دل راه دارد. و زمان مانعي نيست وقتي که ذهن شما باز است و دلتان پذيرا. من خاطره هاي رضا را از زير زبانش ، از لاي دندانهايش، از لابلاي دردهايش، از ميان کابوس هايش ، از حالت خيره شدن هايش به يک نقطه نامعلوم ، و از ناآرامي تک تک سلولهايش بيرون ميکشم و با شما در ميان ميگذارم. خاطره هاي رضا پراست از تصاوير زنده و شادابي که شايد در آن زماني که خود افراد موضوع خاطره ها زنده بودند واقعيت اينقدر زنده و شاداب نبود. اما حالا که آنها نيستند هر چيزي در مقابل نبود زندگي آنها شاداب است حتي خاطره هاي آن روزهاي زندان.